Filosofie en kunst, het zijn activiteiten die wel heel vaak overlappen. Niet enkel buigen grote denkers zich maar al te graag over het moeilijk vatbaar begrip kunst, maar heel vaak zijn kunstenaars met hun praktijk de facto bezig met nadenken over het mens-zijn, en bouwen ze een heel persoonlijke, maar onuitgesproken wereldvisie die ze met een eigen ‘taal’ wereldkundig maken.
De Youtuber-filosoof Jonas Čeika onderzoekt in zijn nog te verschijnen boek de kunstvisies van Nietzsche en Marx. Het mag verrassen, gezien de extreme verschillen tussen de wereldvisie van de twee filosofen, maar het blijkt dat ze elkaar terugvinden in de notie van kunst. Beide hadden overigens eerst ambities als kunstenaars nog voor ze filosoof werden, maar de gemene grond gaat veel verder, zo betoogt Jonas, gezien ze beide een visie deelden over het belang van kunst voor een goed begrip van de wereld.
Čeika toont aan dat Nietzsche en Marx, ondanks hun sterk uiteenlopende wereldbeelden, een onverwachte gemeenschappelijke grond vinden in hun kijk op kunst. Voor beiden is kunst niet louter een luxeproduct of decoratie, maar een essentiële voorwaarde voor een goed geleefd leven. Hun vertrekpunten verschillen – Nietzsche analyseert de moderniteit vanuit filosofisch-psychologisch perspectief, Marx vanuit economische structuren – maar beiden zien in artistieke activiteit een manier om het leven te bevestigen en te rechtvaardigen, zeker in een wereld waarin God dood is verklaard.
Deze nadruk op kunst wortelt in een bredere Duitse filosofische traditie uit de late 18e en vroege 19e eeuw, waarin denkers als Friedrich Schiller esthetiek beschouwden als de brug tussen vrijheid en noodzaak, rede en zintuiglijkheid. In navolging hiervan zagen zowel Marx als Nietzsche kunst als het medium waarmee de innerlijke wereld van de mens vorm krijgt in de buitenwereld. Dit geldt niet alleen voor ‘hoge kunst’ zoals schilderijen of muziek, maar ook voor het vormgeven van het dagelijkse leven: meubels, kleding, zelfs de manier waarop men zijn leven als een coherent geheel componeert.
Nietzsche’s bekende stelling dat “alleen als esthetisch fenomeen het bestaan gerechtvaardigd is” drukt deze overtuiging kernachtig uit. Voor hem kan kunst zelfs het lijden transformeren in iets dat schoonheid en dus rechtvaardiging in zichzelf draagt. Marx, vaak verkeerd begrepen als puur utilitair in zijn visie op kunst, bekritiseerde juist hoe het kapitalisme ons esthetisch bewustzijn afstompt, omdat gebruiks- en ruilwaarde het zicht op de intrinsieke schoonheid van dingen vertroebelen. Beiden pleiten voor een leven waarin schoonheid en creatieve expressie niet ondergeschikt zijn aan economische of rationele doeleinden, maar een integraal onderdeel vormen van menselijke ontplooiing.
Opmerkelijk is dat zowel Marx als Nietzsche de nadruk leggen op het perspectief van de maker, niet de toeschouwer. Voor Nietzsche verklaart dat waarom zoveel filosofen kunst verkeerd begrijpen: zij ervaren haar niet van binnenuit, via de scheppingsdaad zelf. Marx deelt dit accent, maar verbindt het vooral aan de materiële voorwaarden waaronder creativiteit kan bloeien. Waar Nietzsche de psychologische gesteldheid van de kunstenaar onderzoekt, analyseert Marx de economische structuren die creatieve vrijheid mogelijk maken of juist beperken.
Beiden zien bovendien in de antieke Griekse cultuur een bron van inspiratie, al verschillen ze over het moment waarop deze cultuur zijn hoogtepunt bereikte. Nietzsche bewondert de Homerische tijd, maar verwerpt het opkomende ‘Socratische’ geloof in de rede als oplossing voor alles, omdat dit het esthetische instinct verdringt. Marx ziet eerder in de sociale en materiële structuren van het klassieke Griekenland een model voor een samenleving waarin schoonheid en arbeid geen tegenpolen vormen.
Ten slotte is er een gedeelde ambitie om kunstprincipes toe te passen op het hele leven. Nietzsche spoort ons aan “dichters van ons eigen leven” te worden, terwijl Marx benadrukt dat zelfs functionele objecten volgens “wetten van schoonheid” kunnen worden gemaakt, zodat we onszelf weerspiegeld zien in de wereld die we scheppen. Bij beiden wordt zo de esthetische dimensie van het bestaan niet gezien als een randzaak, maar als de kern van menselijke vrijheid en zelfbevestiging.
Čeika’s lezing maakt duidelijk dat, hoewel Marx en Nietzsche vaak worden neergezet als filosofische tegenpolen, hun gedeelde waardering voor de scheppende kracht van kunst een verrassend raakvlak vormt. In hun kritiek op de moderniteit en hun streven naar bevrijding blijft de esthetiek onmisbaar – niet alleen in musea of concertzalen, maar ingebed in het weefsel van het dagelijks leven zelf.
Leave a Reply