In 2023 werd een kenniscentrum cultuuronderzoek in het leven geroepen, met als missie een informerende en coördinerende rol op te nemen in het ontwikkelen, verzamelen en ontsluiten van onderzoek dat relevant is voor het cultuurbeleid van de Vlaamse overheid.
Het centrum publiceerde intussen al verschillende rapporten, onder meer een trendonderzoek naar culturele participatie in Vlaanderen. Een publicatie waar ik langer bij bleef stilstaan, duikt echter dieper in op de sociale waarde van cultuur. Het gaat om een meta-analyse: de onderzoekers brengen bestaand wetenschappelijk werk samen, wegen de kwaliteit en relevantie ervan af, en proberen zo patronen te distilleren die verder reiken dan één case of één discipline. Na een uitgebreide selectie bleven 95 bronnen over die effectief in de analyse werden meegenomen.
In die brede oefening keren enkele vaststellingen terug. Zo blijkt cultuurparticipatie vaak het sterkst te werken waar het sociale kapitaal het laagst is. Dat ‘verzadigingseffect’ wijst erop dat extra deelname aan culturele activiteiten vooral winst oplevert bij mensen met een kleiner sociaal vangnet. Tegelijk is het rapport voorzichtig met grote claims: participatie kan individueel wel degelijk iets in beweging zetten, maar structurele achterstelling verdwijnt er niet vanzelf door. Cultuur kan dus een hefboom zijn, zonder daarom automatisch een structurele oplossing te bieden.
Focus op beeldende kunst
Het rapport zoomt ook specifiek in op beeldende kunst, musea en tentoonstellingen. Hieruit blijkt dat “kijken” vaak pas sociale betekenis krijgt zodra er een context rond wordt gebouwd: een gesprek, een groep, een ritme van terugkeer, een plek waar mensen zich welkom voelen. Vijf punten springen eruit.
Een eerste conclusie komt uit een casestudy bij 64-plussers, waar een galeriebezoek werd gekoppeld aan een nagesprek over hedendaagse kunst. Die combinatie – het samen kijken én samen praten – blijkt niet zomaar een extraatje, maar een mechanisme op zich. In het groepsgesprek kwamen herinneringen bovendrijven en werden ervaringen uitgewisseld, wat volgens de onderzoekers bijdroeg aan meer sociaal (en cultureel) kapitaal. Het ging dus minder om “kunst begrijpen” en meer om het ontstaan van verbinding: nieuwe gesprekken, hernieuwde contacten, en een sterker gevoel van gedeelde referenties.
Daar sluit een tweede punt bij aan: museumprogramma’s kunnen sociale isolatie bij ouderen verminderen wanneer het museum bewust als sociale plek wordt ingezet. Het rapport verwijst onder meer naar programma’s in de sfeer van Museum on Prescription, waarbij deelname niet beperkt blijft tot een eenmalig bezoek maar ingebed wordt in een traject met begeleiding en structuur. Het effect dat in de literatuur opduikt, is niet alleen een aangenamere namiddag, maar minder ervaren eenzaamheid en meer welzijn, juist omdat mensen elkaar in een veilige setting herhaaldelijk ontmoeten.
Een derde bevinding gaat over erfgoed- en sitebezoek, en linkt het kennen en frequenter bezoeken van erfgoedplekken aan hogere scores op sociale cohesie in termen van culturele inclusie. Simpel gezegd: wie zich meer verhoudt tot de lokale geschiedenis en plekken, toont in sommige studies ook meer “bridging”-houding – een grotere openheid tegenover buitenstaanders of mensen die niet tot de eigen groep behoren. Dat is geen automatische causaliteit, maar wel een interessant patroon: culturele plekken kunnen mee bepalen hoe breed of smal de sociale horizon wordt.
Het vierde punt nuanceert tegelijk het enthousiasme rond community art. Beeldende kunstprojecten in een community context kunnen lokale samenhang en identiteitsvorming versterken, maar de onderzoekers benadrukken dat het “hoe” nog onvoldoende scherp in kaart is gebracht. Met andere woorden: we zien vaak dat er iets positiefs gebeurt, maar we begrijpen nog te weinig welke ingrediënten precies het verschil maken. Is het de gezamenlijke creatie, de zichtbaarheid in de publieke ruimte, de rol van een begeleider, of het feit dat deelnemers eindelijk ergens een stem krijgen? Dat gebrek aan detail is belangrijk, want zonder inzicht in mechanismen wordt opschalen al snel een kwestie van hopen.
Tot slot wijzen de onderzoekers op musea en galeries als ‘public spaces’ in gemeenschapsontwikkeling. Zulke plekken doen méér dan tonen: ze kunnen uiteenlopende publieken aantrekken, ontmoeting faciliteren, en ondervertegenwoordigde groepen een vorm van zichtbaarheid geven. Dat draagt bij aan een gevoel van thuishoren, of sense of belonging, en dus aan community building. Maar ook hier geldt de ondertoon van het rapport: die sociale waarde ontstaat niet vanzelf. Ze vraagt om drempels te verlagen, programma’s te ontwerpen die mensen effectief samenbrengen, en een institutionele reflex die niet alleen het object centraal zet, maar ook de relatie tussen mensen.
Deze passages maken duidelijk dat beeldende kunst en tentoonstellingen niet alleen draaien om esthetiek of erfgoed, maar ook om infrastructuur voor contact. De sociale waarde zit dan niet louter in het kunstwerk aan de muur, maar in wat er rondom georganiseerd wordt: het gesprek, de toegankelijkheid, de herhaling, en de manier waarop een plek uitnodigt om niet alleen te kijken, maar ook deel te nemen. Uiteindelijk komt dit de hele maatschappij ten goede.
Het volledige rapport kan je nog raadplegen op de website van Cultuuronderzoek: https://www.cultuuronderzoek.be/onderzoek/publicaties
Leave a Reply